Minister van Essen zegt dat zijn 3 novemberbrief aan de Tweede Kamer geen afzwakking is van zijn plannen in de 26 juni-brief van eerder dit jaar. Als politici iets nadrukkelijk ontkennen dan is er meestal wat aan de hand. Liegt de minister? Deze vraag is politiek cruciaal, omdat PRO heeft gezegd de plannen Van Essen enkel te steunen als die plannen niet worden afgezwakt.

Tekening: Mirjam Vissers

Het AD schrijft over de 3 november-brief van Van Essen aan de Tweede Kamer:

Onder druk van boerenorganisaties zijn de stikstofplannen van het kabinet flink aangepast.

Trouw daarentegen schrijft over diezelfde 3 november-brief:

Kabinet houdt ondanks kritiek van boeren en ‘rechts trio’ vast aan stikstofplannen.

En het NRC:

Van een afgezwakt stikstofplan is geen sprake, al probeert het kabinet naar boeren te luisteren.

Dit kan onmogelijk allemaal gelijktijdig waar zijn. Wat is juist? Wie van deze journalisten publiceren zonder serieus hun huiswerk te doen?¹ Gegeven het standpunt van PRO – geen afzwakking – een belangrijke politieke vraag!

– Oei, ik ben minister

Onze natuur- en landbouwminister is de afgelopen tijd bijna dag en nacht in gesprek geweest met de agrosector. Hij is zelfs al met de agrosector gaan praten nog voordat hij in februari van dit jaar minister werd. Kwam hij toen de boeren om toestemming vragen of hij minister mocht worden?

Tegenover deze Oei-ik-ben-minister een LTO-voorzitter, die in zijn Tweede Kamertijd (2002-2012) de politiek architect is geweest van het Programma Aanpak Stikstof, en zich al zijn leven lang radicaal voor agrobelangen inzet. Een van zijn citaten: ‘megastallen megagoed‘. En die na de PAS-uitspraak in 2019 bleef roepen dat het PAS een goed plan was, in plaats van zijn politieke verantwoordelijk te nemen voor de enorme maatschappelijke ravage. Hoe kan deze persoon nog een gesprekspartner zijn in het actuele stikstofdebat? Een clown waarmee nauwelijks serieus valt te praten. Het is als een onverbeterlijke pyromaan de leiding geven over de brandweer. Of als de vos in een kippenhok loslaten.

LTO bleef in gesprek met de minister terwijl buiten boeren de poorten forceren en brand stichten. Grote groepen lawaaiboeren – lang niet allemaal, er zijn ook verstandige boeren – die collectief verantwoordelijkheid voor de natuurschade weigeren. Want, als boeren dan een probleem hebben dan is dat met de supermarkten, en niet met de natuur. Zou LTO werkelijk zijn blijven praten over natuurmaatregelen als er niet ook serieuze punten worden gescoord? Bovendien in gesprek met een minister die tot nu toe als enige doel lijkt te hebben om geen ruzie met lawaaiboeren te maken, en zich daarmee zwaar afhankelijk opstelt? Wie gelooft dit?

– Sandwich

Wat staat op het spel? De 26 juni-brief van Van Essen aan de Tweede Kamer was weinig meer dan een ideeënbrief, met een sandwichformule. Met als de ene zijde van de sandwich de vergunningplicht opheffen voor alle vergunningaanvragen met een toename van minder dan 0,5 mol. Dat zou betekenen dat voor 80% (!) van de vergunningaanvragen de vergunningplicht vervalt, inclusief de meeste PAS-melders. Zie pagina 20 van de Impactanalyse van het IPO. Dit wordt – zwaar omstreden ! – een rekenkundige ondergrens (rko) genoemd.² En met als keerzijde van de sandwich stikstofreductiemaatregelen. En die twee delen werden gekoppeld. Niet de stikstofkraan weer open zonder een in een beton gegoten reductiepakket. Het zuur en en zoet, als één pakket. Dat zegt de brief van 26 juni.

– Hoofdprijs: 80% van alle plannen vergunningvrij 

Met de 3 novemberbrief wordt die koppeling tussen beide onderdelen onzeker gemaakt door te stellen dat uiterlijk op 1 juli 2027 de vergunningvrijstelling wordt ingevoerd voor 80% (!) van de vergunningen. De absolute hoofdprijs voor de agrolobby, weer grotendeels vrij spel!

Maar er is meer gescoord. Ook worden de – tot nu toe enkel in potlood geschreven – reductiemaatregelen uitgesteld (de grondgebondennorm voor melkvee van 2,6 GVE / ha), of nog wat dieper de beleidsmodder ingetrokken. De toch al minimale extensiveringszones rond Natura 2000 gebieden dreigen nog smaller te worden, of in sommige gevallen te kunnen worden geschrapt. En de provincies krijgen de ‘ruimte’ om met een alternatief zonebeleid te komen. Wat weer volop lobbykansen biedt voor de agrosector op provinciaal niveau, het wordt dan weer een politieke speelbal van provinciepolitiek. Dit alles gebaseerd op het juridisch nauwelijks te borgen idee van doelsturing. Hier is al eerder over geschreven dat doelsturing het volgende luchtkasteel gaat worden. Niemand kan zeggen hoe dat moet gaan werken en hoe effectief dat gaat zijn. Bovendien worden pas in 2035 serieuze conclusies getrokken over de effectiviteit van doelsturing. Dat zijn we twee of drie regeringen verder.

De 3 novemberbrief had een uitwerking moeten zijn geweest met het stevig verankeren van reductiemaatregelen. Het tegendeel wordt nu gedaan. Het zoet wordt naar voren getrokken, het zuur deels uitgesteld en deels weer terug over de schutting gegooid bij de provincies en de koppeling tussen zuur en zoet staat ter discussie. Dat is wat er werkelijk in de 3 novemberbrief staat. 

Dan hebben we natuurlijk nog de natuurherstelmaatregelen. Inderdaad heel belangrijk, maar een apart verhaal. Dit wordt pas relevant nadat eerst de vereiste emissiereductie is gerealiseerd. Eerst de dijk dicht voordat je gaat pompen. De leidende vraag met de 3 novemberbrief is uitsluitend welke emissiereductie stevig staat. Negeer daarom de natuurherstelmaatregelen, in dit verband is dat enkel ruis.

– Zwaard van Damocles

Kortom, met de 3 novemberbrief hangt het Zwaard van Damocles weer boven de Nederlandse natuur in de vorm van het weer vrijgeven van de vergunningplicht voor 80% van de vergunningen – waarmee de stikstofkraan dus weer open gaat -, zonder dat ook een serieus en onomkeerbaar pakket reductiemaatregelen actief zal zijn.³ Wat overigens een herhaling van zetten is. Zo gaat het al decennialang met agrobeleid: de kraan weer open in ruil voor halve beloftes. Dit gebeurde eerder met het Programma Aanpak Stikstof (2015-2019), met daaronder de handtekening van toenmalig PvdA-staatssecretaris Sharon Dijksma. Leergeld: de politieke kleur van een bewindspersoon zegt helemaal niets. Ander voorbeeld is de Reconstructiewet en de reconstructieplannen (2002-2014), die Nederland kennis liet maken met landbouwontwikkelingsgebieden (LOG’s), megastallen en sjoemelluchtwassers. Met onder die wet uit 2002 de handtekening van … LNV-minister Brinkhorst (D66) en VROM-minister Pronk (PvdA).

– Pinoccio

Er was eens een arme houtsnijdertje, Gepetto, die een houten pop maakte die tot leven kwam. En hij noemde hem Pinoccio. Het bleek een onverbeterlijk ondeugend jongetje die ten slotte een laatste kans kreeg van een fee. Daarbij gaf zij Pinoccio de eigenschap dat zijn neus zou groeien als hij nog eens loog. “Heus waar”, zegt Oei-ik-ben-minister Van Essen, “ik heb de plannen niet afgezwakt’.

– Hoe dan wel?

Zonder ingrijpen in de veehouderijproductieruimte gaan we er niet komen. Dit is nu al 7 jaar de olifant in de kamer. Deze discussie wordt al decennia uit de weg gegaan. Heel eventjes werd de afgelopen zomer het uiterste puntje van die olifantenslurf zichtbaar. Een ultrakorte en onhandige politieke discussie over de aangekondigde intrekking van vijf Brabantse natuurvergunningen. Die daarop weer snel werd gesmoord. Zie mijn artikel van 25 juli 2026 Brabants intrekkingsbesluit 5 vergunningen: potje blufpoker.

Dit kan heel veel beter. De werkelijke sleutel van het stikstofslot is te vinden in artikel 25 van de Meststoffenwet. Zet een streep door de productierechtenhandel, en benut zo het natuurlijk bedrijfsverloop in de sector. Een bakker krijgt ook geen zak geld mee als ie zijn bakkerij sluit. Zie het goed leesbare essay De Stikstofimpasse, op 28 mei 2026 in Nieuwspoort aangeboden aan leden van de Tweede Kamer. Eens zal het er van moeten komen.

Maar blijkbaar moet er eerst nog meer ellende worden veroorzaakt. Omstreeks 1 juli 2027 dreigen duizenden bedrijven onder de 0,5 mol zonder vergunning weer te kunnen gaan uitbreiden, die vervolgens het levensgrote risico lopen allemaal per ommegaande illegaal te worden verklaard als dit sneuvelt bij de rechter. Dit lijkt nog altijd nauwelijks door te dringen bij zowel politici en journalisten.

Nederland, o Nederland.

1. De Volkskrant lijkt zich in de berichtgeving volledig te laten leiden door een verklaring van het PRO-Tweede kamer-lid die – in weerwil van de eerder verklaring – akkoord is gegaan met de afzwakking. ↩︎
2. In werkelijkheid gaat het hier om een drempelwaarde. Tussen die twee begrippen bestaat een cruciaal juridisch verschil. Voor meer lezen zie www.stikstofwoordenboek.nl ↩︎
3. Het is waar dat de veestapel niet weer sterk kan toenemen, omdat de belangrijkste diercategorieën aan een plafond zijn gebonden middels productierechten in de Meststoffenwet (kippen, varkens en melkkoeien). En daarmee de emissies enigszins in de hand worden gehouden. Toch kunnen de emissies feitelijk wel degelijk toenemen, onder meer door gebruik van latente vergunningruimte. Er zijn nogal wat veehouders die wel hun bouw- en milieuvergunning op zak hebben, en enkel nog wachten op de natuurvergunning. Daarnaast worden de emissies van de PAS-melders voor ca. 80% dan toch niet gecompenseerd, wat betekent dat in juridische zin de emissies fors toenemen, die vervolgens weer lijken te kunnen worden benut voor salderen van emissies in het kader van vergunningverlening. En, in veel andere bedrijfssectoren kunnen de bedrijfsemissies wel weer vrij toenemen. Er zal een stevige inhaalslag worden gemaakt. ↩︎