Het is klaar met de BBB-smoezen, boter bij de vis ! En snel. In 6 maanden tijd zal het Brabantse provinciebestuur met geborgde maatregelen moeten komen waarmee de stikstofemissies binnen 1 jaar ingrijpend zullen dalen. Het openbaar bestuuur heeft nog heel even de tijd om te doen wat al 5, 10, 25 jaar geleden had moeten zijn gedaan: maatregelen nemen die de hoogste stikstofconcentraties van Europa terugbrengt naar een meer gezond niveau. Als het provinciebestuur niet levert, dan zullen verzoeken om intrekken van vergunningen niet meer geweigerd kunnen worden.
Dit volgt uit een serie van 9 uitspraken van de rechtbank Oost-Brabant van 16 april 2025, zie link. In die zaken was beroep aangetekend tegen de weigering van de provincie Noord-Brabant om vergunningen in te trekken van vergunningen van veehouders op korte afstand van ernstig overbelaste Natura 2000 gebieden. De zogeheten piekbelasters, de groep van 3.000 bedrijven uit het eerste Remkes-advies.
– Verslechteringsverbod
Het beslissende gegeven in deze zaken is dat in de betrokken N2000-gebieden, waaronder Kampina & Oisterwijkse Vennen en Groote Peel (dreigende) verslechtering optreedt. Het openbaar bestuur heeft de dwingende opdracht om verslechtering van natuurwaarden te stoppen.
Niet in alle situaties waarin stikstofdeposities hoger zijn dan de Kritische Depositiewaarde (KD-waarde) treedt ook verrslechtering op. Dit hangt met name af van de ernst en duur van de overschrijding van de KD-waarde. KD-waarden zijn per natuurtype vastgesteld op internationaal wetenschappelijk onderzoek, en terug te vinden in het Van Dobben-rapport. Voor de actuele stikstofconcentraties (achtergrondwaarden) en de ligging van de afzonderlijke natuurtypen, zie Aerius-calculator.
Naarmate de overschrijding van de KD-waarde in de afgelopen decennia langer en ernstiger is geweest en ook in ernst blijft voortduren, neemt het risico op verslechtering toe. In de natuurdoelanalyses (NDA) en de adviezen van de Ecologische Autoriteit is hierover de noodzakelijke informatie per gebied en habitattype te vinden. Zie bijvoorbeeld voor de NDA Kampina & Oisterwijkse Vennen, link. Of voor de NDA Grootte Peel, link.
Als opdracht geldt dat binnen een afzienbare termijn de noodzakelijke daling moet worden gerealiseerd. De provincie dacht weg te komen met een verwijzing naar de zogeheten GOL-uitspraak van de Raad van State van 26 februari 2025, zie link. In die zaak is door die appellanten niet gewezen op de optredende verslechtering, en oordeelde de bestuursrechter dat een aantoonbare stikstofdaling volstond, zonder tijdklem. Maar die vlieger gaat volgens de Rechtbank Oost-Brabant niet op in situaties waarin een (dreigende) verslechtering optreedt.
– Tijdklem
Omdat het provinciebestuur onvoldoende maatregelen kon noemen waarmee de verslechtering wordt opgeheven (geen noodzakelijke daling binnen afzienbare termijn) heeft de rechtbank twee dingen gedaan. Niet alleen zijn de weigeringsbesluiten vernietigd, de rechtbank heeft het provinciebestuur bovendien ook een termijn van 6 maanden gesteld om alsnog met de noodzakelijke maatregelen te komen, die over maximaal 1 jaar effect zullen moeten hebben. Als de provincie die maatregelen niet neemt dan lijkt het onmogelijk te worden om intrekken van vergunningen op verzoek te weigeren. Dit betekent dat het provinciebestuur nu nog 6 maanden de tijd heeft om enerzijds reductiebeleid en anderzijds intrekkingsbeleid van vergunningen op te stellen.
Deze tijdklem is een nadere invulling van de wettelijke tijdklem uit de Wet Stikstof en Natuurherstel, bekrachtigd met de Greenpeace-uitspraak van 22 januari 2025 van de civiele rechtbank Den Haag. De wet stelt de plicht om per 2030 om 50 % van een stikstofgevoelig N2000-natuur onder de KD-waarde te brengen, met voorrang voor zeer verzuring gevoelige habitattaypen. Ook wel de B-Ware urgentielijst genoemd. Voor meer lezen, zie link. Met de uitspraak van de rechtbank Oost-Brabant wordt de reductieplicht voor de habitattypen op de urgentielijst verder ingevuld.
– Hardnekkige fabel
Hiermee is nu ook afgerekend met de hardnekkige fabel dat er geen termijn geldt voor de stikstofreductieopgave. Hierover is al in april 2021 een duidelijk rapport gepubliceerd, zie link. Voor de duidelijkheid: hiermee is niet gezegd dat in alle gevallen de deposities zodanig omlaag moeten dat alle KD-waarden in alle gevallen worden gerespecteerd. Enkel is nu door de rechtbank gezegd dat het verschil tussen de actuele stikstofconcentraties en KD-waarden fors kleiner moeten worden gemaakt.
En hiermee is ook die andere fabel van tafel: dat alles vrijblijvend moet ziijn. Vrijwillig de maximum snelheid rijden? Vrijwillig belasting betalen? Het moet afgelopen zijn met de flauwekul. Regels en afspraken moeten niet alleen redelijk zijn, maar ook duidelijk. De huidige onredelijkheid en onduidelijkheid zijn het directe gevolg van een verzakend bestuur en een bedrijfssector die zich verschuilt achter vals slachtofferschap.
– Helder idee?
De rechtbank zegt nog wat. Het openbaar bestuur zal in gesprek moeten met Mobilisation en vereniging Leefmilieu. Enkele provinciebesturen hebben dit – democratische – beginsel inmiddels op eigen initiatief ontdekt. Maar bijvoorbeeld het Limburgse provinciebestuur blijft nog stevig bokken. En het zal niet verbazen dat de huidige minister van LNV op het zelfde spoor zit, zie link. De vraag is welk belang ze daarmee denken te dienen. Overigens is ook de heer Schoof tot nu toe niet op een helder idee betrapt.
– De vervuiler betaalt
De uitspraken bevatten ook enkele merkwaardige passages. De rechtbank schrijft (r.o. 1.4).:
De rechtbank staat in deze zaak voor lastige en ingewikkelde keuzes omdat hier het natuurbelang tegenover de belangen van de betrokken veehouders staat. Een keuze voor het ene belang gaat ten koste van het andere belang.
Hierbij ontbreekt de kanttekening dat hier een algemeen belang tegenover een particulier belang staat. De veehouders weten al decennia dat veestallen ernstige natuurchade veroorzaken. Velen hebben bewust een ondernemersrisico genomen door op korte afstand van stikstofgevoelige natuur nieuwe veestallen te blijven bouwen. De vorige generatie bestuurders heeft zich hard gemaakt voor het principe ‘de vervuiler betaalt’. Dit ontbreekt in de uitspraak. Op sommige punten neigt de rechtbank iets teveel naar een Salomonsoordeel.
– Rechtbank Limburg en de Raad van State
Recent heeft de rechtbank Limburg een verwante uitspraak gedaan, maar met een andere uitkomst. Zie ECLI:NL:RBLIM:2025:2780. Anders dan de Rechtbank Oost-Brabant maakt de rechtbank Roermond geen onderscheid tussen natuurtypen met en zonder verslechtering, en wordt genoegen genomen met een zelfde verweer als in de hierboven genoemde GOL-uitspraak: een emissiereductie zonder tijdklem. Tegen die uitspraken zal hoger beroep worden ingesteld.
En, ook de Raad van State heeft op 14 april twee zaken op zitting behandeld over verzoeken om intrekking van vergunningen. Met de uitspraken in deze twee zaken zal waarschijnlijk duidelijkheid komen over de betekenis van het verslechteringsverbod in weigeringsbesluiten bij verzoeken om intrekking.
Daarnaast lopen in Overijssel en Limburg ook nog serie verzoeken om intrekking.
– Advies aan het openbaar bestuur
Ongeacht de uitkomst van de hoger beroepen over het verslechteringsverbod is het erop of eronder. De tijd krimpt om het verschil tussen de optredende stikstofdeposities en de KD-waarden op een ordelijke en redelijke manier serieus kleiner te maken. Besturen betekent doen wat nodig is op basis van de – inmiddels ruimschoots – beschikbare kennis en mogelijkheden. Hierbij is geen ruimte voor clowns. U kunt zelf invullen wie dat zijn, daaronder ook een voormalig staatssecretaris.
In de afgelopen 5 jaar is al veel uitgezocht en uitgedacht. Het probleem zit niet in de ideëen en de mogelijkheden, maar bij het bestuur die geen knopen doorhakt. Veel boeren zitten al op de goede weg. Die zullen als norm gesteld moeten worden voor de achterblijvers. Dit in combinatie met een intrekkingsbeleid van vergunningen voor de stilzitters. Daarbij dient per direct een rode streeep gezet te worden door de vergunningenhandel. Die is in de afgelopen decennia de motor geweest voor schaalvergroting en intensivering. Met een streep door de vergunning- en productierechtenhandel kunnen honderden miljoenen Euro’s belastinggeld worden bespaard omdat die bedrijven hoeven niet te worden uitgekocht in geval van natuurlijk verloop. Een bakker krijgt ook geen zak geld mee als ie met pensioen gaat. Let wel, veehouders zijn gemiddeld al mljonair. Als ze worden uitgekocht, dan worden ze multimiljonair. En de boeren maar zielig doen, nu zelfs ook in het NRC, zie link. Ter herinnering, zie link. De minister van Financiën zit geweldig te slapen, terwijl de rest van het kabinet ruziet over geld. Waar blijft nu de Omtzigt die zich diep vastbijt in het stikstofdossier, en afrekent met oppervlakkigheid en ontkenning? Arm Nederland.